UnhealthEconomics

De Corona pandemie en #OngezondheidsEconomie

Mijn moeder vertelde me ooit over één van haar traumatische ervaringen gedurende de tweede wereldoorlog, toen ze als verpleegster in het ziekenhuis in Gorinchem werkte. De bevrijding van Nederland was gaande, maar het ziekenhuis lag nog in bezet gebied, en kreeg op een gegeven moment bijna dagelijks een stroom van gewonde en verminkte Duitse soldaten verwerken. Tegen het einde van de oorlog waren dat heel vaak jonge jongens, die geen ervaring aan het front hadden, en in de meedogenloze strijd roemloos ten onder gingen. Teams van artsen en verpleegkundigen stonden regelmatig op het station te wachten op de treinwagons vol lijdende mensen. “Het medische deel van het werk, daar was je voor opgeleid,” zei mijn moeder, “hoe schrijnend de aanblik van al die gewonde jongens ook was.” Wat daarna kwam, kon ik nooit goed bevatten, maar aan het opnieuw beleefde verdriet dat zich in diepe groeven op haar gezicht aftekende, zag ik dat het enorm traumatisch was geweest. Mijn moeder kwam niet meer goed uit haar woorden. “Rens,” zei ze toen, “het ergste was… ik moest kiezen!” Na een korte stilte vervolgde ze: “Het waren er teveel om allemaal naar het ziekenhuis te brengen. Dus we kozen diegenen uit die nog een redelijke kans hadden om te overleven. De rest stierf daar, op het perron. En na afloop moesten we dat perron schoonmaken…”

Ik moet de laatste tijd wat vaker aan dit verhaal denken, nu we door de Corona-crisis ook dicht tegen dat moment aanzitten dat we moeten afwegen wie geholpen kan worden in een ziekenhuis, en wie niet. Dan lees ik over de mentale druk op het zorgpersoneel, over hun frustraties als weer een groep mensen denken een feest te kunnen vieren omdat het allemaal niet zo’n vaart loopt (waarom mensen dat doen, is onderwerp van #HersenTrucs). We zitten natuurlijk niet in dezelfde situatie als mijn moeder in 1944, hoewel sommigen het wel als een oorlog tegen het Corona-virus zien. Maar de ethiek achter de vraagstelling is wel van essentieel belang in het kader van #OngezondheidsEconomie. Het is dezelfde vraag die wel vaker gesteld werd over mensen die willens en wetens risicovolle sporten bedrijven, en daarbij zwaar gewond raken. Of rokers die mogelijk later dure longkankerbehandelingen nodig hebben. Automobilisten die uit arrogantie de openbare weg zien als hun privé racebaan, en vreselijke ongelukken veroorzaken. Criminelen die elkaar naar het leven staan. De vraag is hoe het recht op medische verzorging staat ten opzichte van de balans tussen individuele keuzevrijheid en aanpassing aan sociale conventies.

Bij hoge welvaart, zolang de middelen ruim genoeg zijn, spelen bovenstaande vragen geen grote rol. Maar nu, na jarenlange bezuinigingen, wordt tijdens de Corona pandemie en de daaruit voortvloeiende economische onzekerheid, de vraagstelling wat dringender. Niet-essentiële behandelingen worden uitgesteld, niet-urgente operaties worden geografisch verplaatst of later ingepland. Maar wanneer is iets niet urgent of niet essentieel? Uiteraard is dat patiënt-afhankelijk; je mag ervan uitgaan dat artsen daarover wel zo genuanceerd oordelen. Hoe zit het echter met de patiënt die zelden aanspraak maakt op zorg, altijd netjes zijn sociale bijdrage aan de verzekeringspot heeft afgedragen, en nu “verschoven” wordt omdat andere mensen het niet zo nauw nemen met de corona-preventiemaatregelen?

Deze vragen komen ook juist nu sterker naar boven op het moment dat de zorgverlening uitgekleed is door experimenten met marktwerking, regionale reorganisaties en uitdunning van lokale aanwezigheid, en contractonderhandelingen tussen zorgverleners en verzekeraars op basis van “big data”: het optimaliseren van het financiële resultaat ten koste van kwaliteit en kwantiteit. Natuurlijk wordt gezegd dat die optimalisatie nodig is om iedereen een kans te geven op behandeling als dat nodig is. Maar daaronder ligt weer de vraag wie daarvoor de norm vaststelt, en op basis van welke data dat gebeurt. Iets verder op de achtergrond, enigszins in de luwte van het onderhandelingsgeweld, staan de medische industrie en “Big Pharma” die jaar na jaar prachtige winstcijfers laten zien die ontstaan over de rug van al die verzorgingsbehoeftigen. En, van afstand bezien, er is natuurlijk genoeg geld in de samenleving, alleen komt het niet in de zorg terecht. We geven veel geld uit aan de zeepbel van luxe, aan overdadige ontspanning, en aan verslavingen aan goederen en levensmiddelen. We vinden het bovendien vanzelfsprekend dat onze inkomens daarop afgestemd zijn.

Zonder meteen communistisch te worden, zouden we best wel eens een sanering van onze levenswijze kunnen gebruiken. En volgens mij is het ook precies dàt wat er nu gebeurt, als gevolg van de strijd tegen het Corona-virus. Ongewild, ongewenst, maar we hebben geen keus. Mensen moeten loonoffers brengen, “Big Pharma” wordt moreel en politiek gedwongen met schappelijkere tarieven te komen voor testmiddelen en vaccins, pure luxe wordt ons ontzegd, en we moeten andere vormen van ontspanning vinden dan de overdaad die we de afgelopen 20 jaar zo hebben gecultiveerd. We worden ons meer bewust van de omgang met anderen en dreigende sociale isolatie. De hygiëne maatregelen die nu gevraagd worden zijn niet anders dan die ik van mijn moeder heb geleerd (en ik weet nu waar die vandaan komen). Er is weer meer aandacht voor gezond leven en gezonde voeding.

De Corona pandemie legt gelukkig een aantal aspecten van het verschijnsel #OngezondheidsEconomie bloot. Het accent lijkt meer te verschuiven naar preventie en gezondheid, terwijl de reguliere (niet-corona-gerelateerde) zorg anders bekeken wordt. De toekomst zal uitwijzen in welke richting deze ontwikkeling zich voortzet.

Er is echter één ding waarover ik me zorgen maak.
In een pure OngezondheidsEconomie zorgt “het systeem” ervoor dat er zoveel mogelijk mensen zo lang mogelijk ziek zijn zonder te sterven, zodat daardoor zoveel mogelijk geld in het zorgcircuit rondgaat, terwijl de massa door de ziekte (in dit geval: Corona) zo in beslag genomen wordt dat er geen kritische vragen worden gesteld.
Wie zegt mij dat dit nu niet gebeurt? Maatregelen afkondigen die ervoor zorgen dat de besmettingspiek niet zo hoog wordt, maar wel langer duurt? Terwijl geld niet meer naar het luxe-circuit vloeit? Tegelijkertijd staat een nieuw soort specialist op, die bepaalt hoe het allemaal geregeld moet worden in de samenleving: de viroloog. Door vele horror-films van de afgelopen decennia zijn we allemaal ontvankelijk voor virus-angst. Heeft #OngezondheidsEconomie dan toch een slinks alternatief gevonden voor de traditionele problematieken die steeds meer ter discussie werden gesteld?

Ook interessant...